Dossier Toxisch leiderschap

Deel 3. De systeemlaag: waarom het blijft bestaan

Terugblik

In deel 1 onderzochten we herkenning. In deel 2 zagen we wat toxisch leiderschap met teams doet. Nu gaan we een stap verder. Want toxisch leiderschap is zelden alleen gedrag van één persoon. Het is vaak systeemgedrag. En systemen zijn taai.

Druk vernauwt gedrag

Leidinggevenden opereren niet in een vacuüm. Ze staan onder druk van:

Bestuur
Politiek
Toezicht
Markt
Reputatie
Financiële kaders

Wanneer druk oploopt, vernauwt gedrag. Controle voelt veiliger dan vertrouwen. Sturen voelt veiliger dan loslaten. Beslissen voelt veiliger dan luisteren.

Het is menselijk. Maar het is niet zonder gevolgen.

Macht zonder tegenkracht

Elke organisatie heeft machtsstructuren. Dat is niet per definitie problematisch. Het wordt problematisch wanneer er geen tegenkracht is.

Wanneer MT-leden elkaar niet corrigeren. Wanneer HR signalen nuanceert. Wanneer medewerkers geen veilige feedbackruimte ervaren. Dan ontstaat er een gesloten systeem. En gesloten systemen corrigeren zichzelf niet.

Het verhaal dat leiders zichzelf vertellen

Hier wordt het persoonlijk. Veel leidinggevenden vertellen zichzelf:

“Ik moet dit oplossen.”
“Ik ben eindverantwoordelijk.”
“Als ik het niet strak houd, ontspoort het.”

Dat klinkt verantwoordelijk. Maar het kan omslaan in isolatie. Isolatie voedt controle. Controle voedt wantrouwen. Wantrouwen voedt afstand. En afstand maakt leiders blind voor wat er werkelijk speelt.

Wanneer prestaties belangrijker worden dan mensen

Organisaties zeggen vaak: “Mensen zijn ons belangrijkste kapitaal.” Maar in praktijk worden prestaties vaak belangrijker dan relaties. En dat is het kantelpunt. Zodra resultaat zwaarder weegt dan vertrouwen, krijg je korte termijn gedrag. En korte termijn gedrag creëert lange termijn schade.

Toxisch leiderschap gedijt in omgevingen waar:

angst voor falen groter is dan ruimte om te leren
reputatie belangrijker is dan reflectie
hiërarchie belangrijker is dan dialoog

Dat is geen individueel falen. Dat is systeemontwerp.

De moed om het patroon te zien

Het erkennen van de systeemlaag vraagt volwassenheid. Niet: “Hij is toxisch.” Wel: “Wat hebben wij georganiseerd waardoor dit kan ontstaan?” Dat gesprek is ongemakkelijk. Maar het is noodzakelijk. Zonder systeemreflectie blijft leiderschapsontwikkeling oppervlakkig.

Vooruitblik naar Deel 4

In dit deel zagen we dat toxisch leiderschap vaak systeemgedrag is. In het laatste deel gaan we naar de beweging vooruit. Wat vraagt gezond leiderschap? Hoe bouw je vertrouwen opnieuw op? En wat betekent dat concreet in gedrag?